Дзевяносцікі і нулёвікі

Наступ віртуальных інфармацыйных сродкаў робіцца ўсё мацнейшым, але, як кіно не выцесніла тэатр, відэа не выцесніла тое ж кіно, так і кнігам не пагражае знікненне. Здавалася б, інтэрнет стаў агульнадаступным, кожны можа не купляць кнігу, а зайсці на той ці іншы сайт і такім чынам азнаёміцца з тэкстам, атрымаць яго па электроннай пошце, ці на дыску. Быццам, эпоха друкарскага станка скончылася. Аднак, як ні парадаксальна, сеціва не толькі не шкодзіць распаўсюду друкаванай прадукцыі, але і ў пэўнай ступені стымулюе яе. Так, часта даводзіцца сустракацца з жаданнем чытача мець твор не толькі на "вінце" але і ў "папяровым выглядзе".
Кніга становіцца не столькі носьбітам інфармацыі, колькі самадастатковым прадметам мастацтва. Атрымліваецца, што вялікае значэнне мае проста афармленне – вокладка, агульны дызайн, папера. Важна, наколькі прыемна яе трымаць у руках, колькі месца яна можа займаць на паліцы і г.д.
Актуалізуецца і праблема прапаганды, рэкламы твора. Некаторыя аўтары, паасобку і разам, вельмі актыўна гэтым займаюцца. Напрыклад, цікава, як у сярэдзіне 90-х праводзілі "піар-кампанію" постмадэрністы, Бум-Бам-Літ. Каб прывабіць чытача, пісьменнікі сінтэзавалі тэкст-гук-рух-малюнак. Праводзілі перфомансы і сцэнічныя дзеі, размалёўвалі сваё цела, разбуралі марфалогію, фанетыку, сінтаксіс тэксту. Часта асацыятыўны "абракадабравы" тэкст цяжка было адрозніць ад метазашыфраванага "транслагічнага" ці гіпераналітычнага, "запаліндромленага" твора. Нешта з гэтых эксперыментаў было пазычана ў Заходняй літаратуры, рускага авангарда... нешта стала адкрыццём менавіта "тутэйшай" літаратуры.
Можна казаць пра такую з'яву як "дзевяностнікі" ці, як больш падабаецца Сержу Мінскевічу, "дзевяносцікі" ("дзявяносцікі" – адна з этымалагічных асацыяцый – ад "зубасцікі").
Аналогія з савецкім "шасцідзесятніцтвам" напрошваецца сама сабой. Хаця больш актуальным можа быць параўнанне з літаратурным працэсам пачатку ХХ стагоддзя, калі трэба было ў сціслыя рамкі маладой нацыянальнай літаратуры "ўкладваць" буйныя формы сусветнай. Прыблізна тое ж адбылося і ў 90-я – толькі на гэты раз спатрэбілася засвойваць, вывучаць тэхналогіі авангарду, постмадэрнізму, іншых "ізмаў", пратэставаць, разбураць, шукаць, зноў вяртацца да класічных і псеўдакласічных формаў, пісаць маніфесты і псеўдаманіфесты, перапісваць і парадыраваць класікаў і псеўдакласікаў постмадэрновай культуры.
Дзевяностнікаў (дзевяносцікаў) можна было любіць ці ненавідзець, захапляцца іх мужнасцю і нонканфармізмам, ці проста бачыць у іх літаратурных хуліганаў, якія імкнуліся даказаць, што існаваць творча і незалежна ад каго б ні было, можна… З цягам часу ўсе тыя эксперыментальныя творы проста адклаліся на палічку архіва.
Час сапраўды ляціць даволі хутка.Здаецца, толькі што, колькі тыдняў, максімум месяцаў таму пачалося бумканне ў тазік, сталі на слупах развешвацца ўлёткі з "тэкстамі", пачаліся выступленні, акцыі ў школах, бібліятэках, на свежым паветры, у псіхіятрычных клініках, на навуковых канферэнцыях, у лесе "перад звярамі і птушкамі", "белыя" і "чорныя" аркушы паперы, "тэксты-малюнкі" і "тэкстагукі" ды іншыя паранармальна-літаратурныя з'явы.
Галоўная мэта была дасягнута – да нацыянальнай літаратуры і мовы, культуры была прыцягнута ўвага – рэкламны і піараўскі ход, "раскрутка" і шум зрабілі сваю пачэсную справу. Зрэшты, пачалі збірацца поўныя залы і творы пісьменнікаў сталі чытаць не толькі самі літаратары ці тыя, хто хацеў імі стаць, але і звычайныя "кліенты". Тады было такое адчуванне, што працэсы глабалізацыі знішчаюць ці заганяюць у "чырвоную кнігу" ўсё нацыянальна адметнае, і можна было адчуваць сябе "апошнім з магікан".
Даволі выразна праводзілася мяжа паміж "новымі" і "старымі" пісьменнікамі, вызначыліся некалькі часопісаў і выдавецтваў, літаратурных суполак, вакол якіх гуртаваліся "традыцыяналісты" і "эксперыментатары".
Маладыя літаратары часта адчувалі падтрымку з боку пісьменнікаў старэйшага пакалення, а не, здавалася б, тыпалагічна блізкіх "васьмідзесятнікаў", – магчыма, сказвалася канкурэнцыя. Ад "старых" можна было пачуць: "бурапеньце", "тапчыце траўку", "з узростам пройдзе", "рабіце хоць што-небудзь" паралельна з выказваннямі кшталту "гэта хуліганства", "бумбалізм – не літаратура", "куды падзеліся сучасныя багдановічы і купалы", "яны разбураюць культуру".
Праўда, "новая літаратура" не была такой маналітнай, як здавалася на першы погляд. Розніца паміж эстэтычнымі плынямі "дзевяностнікаў" была дастаткова вялікай. Напрыклад, паміж "шызатурызмам" і "транслагізмам" у ідэалагічным плане яна была такая ж, як паміж "капіталізмам" і "камунізмам". Проста пад агульным сцягам аб'ядноўваліся розныя аўтары, кожны з якіх утвараў уласную харунгву тэкстаў, на час пэўнай бітвы, пасля якой невядома было, з якога боку барыкад яны будуць знаходзіцца падчас наступнай "сустрэчы".
Была гульня дзеля гульні. У межах рухаў і суполак адбываліся пастаянныя змены, пошукі, ствараліся новыя, "постновыя", "пост-пост-мадэрновыя" мадэлі і канцэпцыі, стылі і анціметады. Літаратура "вызвалялася ад паперы". Юрась Барысевіч заявіў, што беларускі чытач – гэта беларускі пісьменнік... які не мае знаёмых у выдавецтве. Таму шукаліся "альтэрнатыўныя" формы літаратуры. Цяжка ўспомніць і пералічыць, каго можна аднесці да новай плыні... пачынаючы ад Таварыства Вольных Літаратараў да ... "Вулея", "Другога фронту мастацтваў", "Новага фронту мастацтваў", "Асацыяцыі сучаснага мастацтва"... Тэксты "новых" сталі з'яўляцца ў кансерватыўных, "акадэмічных" газетах, часопісах, выдавецтвах. І праз пэўны час палярнасць і полюснасць "новай" і "старой" літаратуры змяніліся на шматузроўневасць.
Галоўны парадокс сучаснай сітуацыі заключаецца ў тым, што літаратура не тое што не памерла і не знікла, а наадварот яе ўплыў узмацніўся. Аднак, паэтаў, празаікаў, літаратуразнаўцаў аднесці да якой-небудзь школы даволі цяжка. Таму няблага было б сёння больш увагі надаваць літаратурным маніфестам, самаідэнтыфікацыі, "градацыі" і "маркіроўцы".
Сучаснае пакаленне літаратараў можна назваць "нулёвікамі" у добрым сэнсе гэтага слова,або "абнуленымі тысячагоднікамі" (ад пачатку тысячагоддзя)... Пад "абнуленнем" варта разумець наступнае.
Гэта вялізная колькасць тэкстаў, якая дасталася ў спадчыну тым, хто актуалізуецца сёння. Бясконцасць рознаўзроўневага гіпертэкста памнажаецца на "зануленне". У літаратурным дыскурсе ствараецца нешта шматвектарнае і шматформнае. "Нуль" пераўтвараецца ў "бясконцасць" і "бясконцасць" пераўтвараецца ў "нуль". Адначасова суіснуюць розныя пакаленні, якія ўтвараюць фактычна розныя "цывілізацыі" – "ад франтавікоў" да "пост-постмадэрністаў".
І тым не менш, калі ў 90-х гадах праводзіліся перфомансы "белы", "чорны", "празрысты" аркушы паперы, "хвіліна маўчання", то ў апошнія гады адбываецца перфоманс адсутнасці друкавання, выступлення, удзелу ў літпрацэсе. Калі ў 95-м годзе было заяўлена, што кожны, хто чуў пра словазлучэнне "Бум-Бам-Літ" аўтаматычна становіцца яго ўдзельнікам, уключаецца ў броўнаўскі рух літпрацэса, то сёння можна заявіць, што ўдзельнікам літпрацэса становіцца і той, хто не друкуецца, не выступае, не піша...

Алесь Туровіч

Ларыса Геніюш. Каб вы ведалі Ларыса Геніюш – не проста таленавітая паэтка, улюбёная ў Беларусь, бясстрашная змагарка за яе нацыянальнае адраджэнне, пакутніца, якая прайшла праз савецкія канцлагеры і да канца жыцця заставалася пад пільным наглядам адпаведных дзяржаўных органаў. Гэта чалавек-эпоха, сімвал Беларусі. Не маючы магчымасці асабіста кантактаваць з сынам, аднадумцамі і сябрамі ў Беларусі і за яе межамі, Ларыса Геніюш вяла ліставанне, якое стала унікальным фактам беларускай эпісталярнай традыцыі. У яе лістах да В.Быкава, М.Прашковіча, А.Траяноўскага, А.Белакоза, З.Верас, М.Танка, М.Ермаловіча, А.Мальдзіса, М.Чарняўскага, Д.Бічэль, Р.Барадуліна адлюстравалася палітычная, культурная, грамадзянская гісторыя нашай краіны, выявіліся нязломная духоўная моц Л.Геніюш і яе высокія чалавечыя якасці. Усе тыя і многія іншыя лісты, агульнай колькасцю 355, увайшлі ў эпісталярны зборнік "Каб вы ведалі", складзены Міхасём Скоблам. І паводле слоў укладальніка, "назва кнігі – "Каб вы ведалі" – невыпадковая. Кампутар паказаў, што гэтае словазлучэнне ў розных варыяцыях сустракаецца ў лістах паэткі дваццаць восем разоў. Яна хацела перадаць свой жыццёвы досвед будучыні, наступнікам, хацела перакінуць над ракой забыцьця Летай масткі чалавечай памяці. Чытайма, ведайма і памятайма. Няхай мудрасьць і мужнасьць Ларысы Геніюш стануць і нашымі навечнымі дарадцамі". Наталля Капа

Беларускі клясычны правапіс Збор правілаў "Беларускі клясычны правапіс" стаўся вынікам шматгадовае дзейнасьці працоўнай групы ў складзе Юрася Бушлякова, Вінцука Вячоркі, Зьміцера Санько ды Зьміцера Саўкі, ськіраванай на ўдасканаленьне збору правілаў беларускага клясычнага правапісу, створанага Браніславам Тарашкевічам. "Беларускі клясычны правапіс" складаўся ў адпаведнасьці з наступнымі прынцыпамі: захаваньня традыцыі і скасаваньня разьбежнасьці ды нутраных супярэчнасьцяў у сучаснай практыцы "тарашкевіцы"; спрашчэньня некаторых правілаў "тарашкевіцы", "каб клясычны правапіс быў больш канкурэнтаздольны й вымушаў да зрухаў афіцыйны правапіс", а таксама каб "палегчыць будучае збліжэньне правапісаў", – "тарашкевіцы" ды "наркамаўкі". У аснову названага збору правілаў быў пакладзены апублікаваны ў 1995 годзе праект Вінцука Вячоркі, вынікам шырокага абмеркаваньня якога сталася Праская канферэнцыя пад эгідаю Беларускае службы радыё "Свабода" ў 1998 годзе. Андрусь Богуш

Тэксты пададзены на мове арыгінала