Асцярожна, хайкеры!

Вы ведаеце, што калі спыніць імгненне, яно можа набыць форму хайку(хоку)? Асабліва дасканала гэта ўмеюць рабіць японскія паэты – хайдзіны. Беларускія літаратары таксама імкнуцца фіксаваць імгненныя праявы жыцця ў межах трохрадкоўяў, заснаваных на чаргаванні складоў па схеме 5-7-5. Некаторым гэта добра ўдаецца, але большасць толькі аўтаматычна пераймаюць форму, пакідаючы ў баку сутнасць. Такія паэты – хайкеры…

Ля кніжнай шафы
разбіраю паперы,
раптам – верш Басё.

(Міраслаў Шайбак)

Спачатку варта разабрацца, што за з’ява – верш Басё. Гэта вонкава (і толькі вонкава!) простая трохрадковая паэтычная форма з вышэйназванай колькасцю складоў – адзін з асноўных відаў японскага верша, народжаны 700 гадоў назад. Большасць японскіх слоў маюць два ці тры склады. У фразах гэтыя кароткія словы ствараюць пяціскладовыя або сяміскладовыя спалучэнні, якія робяць дасканалай рытмічную структуру твора – надаюць адметную мілагучнасць, прыцягальную мелодыку. Адразу адзначу, што беларуская мова мае даўжэйшыя і шматзначныя словы, таму ў нас хоку практычна губляе сваю традыцыйную рытмічную структуру. Акрамя таго, у японскай паэзіі вялікую ролю адыгрывае меладычны бок верша, асаблівую прыгажосць якому надае разнастайнае гучанне галосных. Беларускамоўныя галосныя гучаць інакш.
Хайку(хоку) пабудавана на супрацьпастаўленні дзвюх якіх-небудзь з’яў (традыцыйна гэта "замалёўкі з натуры", апісанні прыроды), якія ўзаемадзейнічаюць, што дазваляе дасягнуць максімальнага паглыблення і пашырэння сэнсу ў мініяцюрнай форме. Славуты сярэднявечны майстар хайку, класік японскай паэзіі Мацуа Басё сцвярджаў, што каб пісаць такія вершы, неабходна імкнуцца да натуральнасці, шчырасці пачуццяў і празрыстасці, лёгкасці выражэння, а таксама валодаць асаблівым светаўспрыняццем: бачыць светла-сумную чароўнасць існавання і адзіноты, мець дар тонкага спасціжэння патаемнай сутнасці рэчаў і з’яў. Яшчэ ў творах не павінна быць ніякай рацыянальнасці – Басё быў рамантыкам. Між іншым, японскі паэт пазнейшага часу, аўтар шэрагу віртуозных хайку, якія належаць да рэалістычнай плыні ў развіцці гэтага паэтычнага жанру, Масаока Сікі абвясціў асновай творчасці прынцып "адлюстравання жыцця" і таксама патрабаваў шчырасці і прастаты. Дарэчы, беларуская паэзія "на японскі манер" змяшчае ў сабе і рамантызм і рэалізм.
У любым выпадку, сапраўднае хоку – адлюстраванне шматаблічнага свету праз дробныя дэталі чалавечага жыцця і ўсяго, што яго акаляе. Праўда якім жа павінна быць майстэрства паэта, каб у межах семнаццаці складоў стварыць непаўторную карціну існавання!
Аднак вернемся да нашай літаратуры. Калі адкінуць адзінкавыя і разрозненыя публікацыі беларускіх хайкераў, то асноўнымі набыткамі "ў стылі хайку" з’яўляюцца: зборнік хоку беларускіх паэтаў "Круглы год" (1996); кніга хоку і танка Уладзіміра Сіўчыкава "Высакосны год" (2004). Мімаходзь не магу ўтрымацца ад наступнай заўвагі: пры перайманні не пашкодзіла б пэўная доля арыгінальнасці – настольная кніга кожнага японскага хайдзіна, у якой сабраныя абавязковыя для напісання хайку словы з тлумачэннямі і прыкладамі іх выкарыстання, называецца… "Круглы год". Супадзенне? Магчыма… А што спадар Сіўчыкаў? У яго творчасці ўвогуле шмат супадзенняў з узорамі японскай класікі, але пра гэта пасля.
Давайце паглядзім, як можна спыніць імгненне па-беларуску:

Па лесвіцы збег
ліст у абдымках ветру,
насустрач зіме.

(Уладзімір Сцяпан)

Акрамя строга захаванай формы тут ёсць больш значнае – тонка перададзенае назіранне, празрыстая "замалёўка з натуры" – паветрана-лёгкі адбітак адначасова штодзённага і вечнага. На жаль, так атрымліваецца не заўсёды.
Уяўная лёгкасць напісання хоку прывяла да недаравальнай вульгарызацыі яго ў беларускай літаратуры, калі для паэтаў галоўнае падагнаць свае думкі пад вонкавы стандарт. Мабыць, надоўга, калі не назаўсёды, асабіста для мяне яркім прыкладам смешна-непрыстойнай, вульгарнай стандартызацыі застанецца наступны твор:

Сёння болей на
гадзіну спацьмем – пера-
ход на зімні час!

(Уладзімір Сіўчыкаў)

Дарэчы, зманлівая лёгкасць і прастата стварэння хоку спакусіла нават празаікаў, напрыклад, Уладзіміра Арлова або Максіма Клімковіча (зб. "Круглы год"). Ну а прафесійныя майстры паэтычнага слова працуюць з пераменным поспехам. Дапусцім, разам з вобразна-сімвалічным вершам Адама Глобуса ў яго ёсць твор, які за схемай 5-7-5 не змяшчае дастаткова глыбокага зместу:

Рукі кабеты
над дзіцячай калыскаю,
чалавечы свет.

Гартаю кнігу,
не чытаю, а гляджу
рэпрадукцыі.

Даволі часта беларускія паэты пры стварэнні класічнай японскай формы верша не бяруць пад увагу важнасць і першаснасць сутнасці, а не знешнасці, тым больш падманлівай. Часам пры чытанні твораў, якія выйшлі з-пад пяра не надта сумленных аўтараў – хайкераў, здаецца (і не беспадстаўна), што ў фанатычным падпарадкаванні прынцыпу "адлюстравання жыцця" яны могуць укласці ў вершаваную форму ўсё без разбору і нават у чыстцы зубоў ці наведванні грамадскай прыбіральні ўбачаць высокую паэзію і глыбока філасофскі сэнс. А ў некага, відаць, бывае, як у згаданага раней У.Сіўчыкава:

Чытаю Басё,
Такубоку – пішуцца
Танка і хоку.

Проста і ясна. А як лёгка! Пасля застаецца толькі разводзіць рукамі, калі сярод падобных твораў з’яўляюцца даволі якасныя… копіі лірыкі таго ж Басё. Паверце, прыкладаў больш, чым трэба! Мяркуйце самі:

Бабочки полет
Будит тихую поляну
В солнечных лучах.

Гэта хоку Басё ў перакладзе Веры Маркавай (яе пераклады былі прызнаныя лепшымі і ўганараваныя медалём у Японіі). Зараз тое, што стварыў Сіўчыкаў:

Мятлікаў палёт
абуджае паляну
ў сонечных промнях.

І яшчэ:

Цветы увяли.
Сыплются, падают семена,
Как будто слезы.

Збуцвелі кветкі.
Ападае насенне,
нібыта слёзы.

Супадзенне? Наўрад ці! Вось, аказваецца, што бывае, калі начытаешся японскай класікі. І з якім падтэкстам пасля гэтага гучыць хайку-прызнанне:

У творы чужым
угледзеў сваю думку –
прыкра і ўсцешна.

Сапраўды прыкра… Аднак тут ёсць рацыянальнае зерне, або нават мудрасць: пры крадзяжы думак у сучаснікаў можна нарвацца на абвінавачанне ў плагіяце, таму каб здавацца таленавітым і эрудзіраваным лепш красці ў класікаў, асабліва чужых.Беларуская паэзія "на японскі манер", хоць і мае сапраўды выдатныя хоку, не можа быць да канца дасканалай па раней адзначаных моўных ды, мабыць, і ментальных прычынах. Мы губляем то ў змесце, то ў форме – што лепш вырашаць нашым хайдзінам і хайкерам. А для роздуму прапаную глыбокае па змесце і няправільнае па форме (адразу падказваю – ў другім радку на адзін склад больш, чым патрабуецца) хоку айчыннага класіка:

– У будучыню
ды на раскрышаных крылах? –
смяецца слімак.

(Максім Танк)

Наталля Якавенка

Тэксты пададзены на мове арыгінала