|
|
|
На скрыжаванні шляхоў
Хтосьці прыязджае сюды з
надзеяй адшукаць рэшткі напалеонаўскага скарбу. Нехта, каб на
ўласныя вочы пабачыць месца, дзе пацярпела паразу непераможная
французская армія. А іншы, мінаючы тутэйшыя пагоркі, выразна
ўяўляе раскіданыя наўкола зіхоткія вогнішчы стомленых ад паходаў
яцвягаў, якія, дзелячы спажыву, нават не здагадваюцца, што
неўзабаве ім давядзецца перакаваць мячы на аралы і закласці
падмурак аднаго з самых старажытных гарадоў Беларусі.
Барысаў – стары і новы
Некалі паміж рэчкамі
Нёман і Нараў жыло незалежнае ды ваяўнічае племя яцвягаў, ад
нападаў якога пакутавала ўсё Полацкае княства. Не стрываўшы
гэткай ганьбы полацкі князь Барыс Усяслававіч сабраў вялікае
войска і рушыў на Панямонне. Яго з'яўленне было настолькі
раптоўным, што яцвягі не паспелі нават падрыхтавацца да абароны...
Палонных адвялі на бераг ракі Беразіны і загадалі рубіць лес,
будаваць дамы, пракладаць вуліцы. Неўзабаве на Полацкай зямлі
з'явіўся яшчэ адзін горад, які назвалі ў гонар пераможцы – Барысаў.
Дзіўна, але тагачасныя летапісцы абмінулі гэтую падзею, і першыя
згадкі пра яго з'явіліся толькі праз 25 гадоў пасля заснавання
– ў 1127 г. Тым не менш, Барысаў лічыцца адным з самых старажытных
гарадоў Беларусі.
Праўда, той Барысаў, які заснаваў полацкі князь, першапачаткова
знаходзіўся ў іншым месцы. Аднак ў канцы ХІІІ стагоддзя
пад час чарговай вайны ён амаль увесь згарэў і, узважыўшы
ўсе "за" і "супраць", гаспадары вырашылі не аднаўляць яго
на старым месцы. Адышлі кіламетра на чатыры па цячэнні Беразіны
і пачалі будаваць наноў. Спачатку – замак, які паслужыў
барысаўчанам да канца XVIII стагоддзя, а потым і сам горад.
Але праўду кажуць – свята месца пустым не бывае. На абшарах
старога Барысава з цягам часу ўзнік невялікі пасёлак, які,
так і называюць – Стара-Барысаў.
Новае ж месца, выбранае для горада, знаходзілася як раз
на скрыжаванні сухапутнага шляху ў цэнтральную частку Беларусі
і воднага, што звязваў Балтыйскае мора з Чорным. Магчыма
таму, калі ў Барысаў трапіў князь літоўскі Вітаўт Вялікі,
каб заручыцца падтрымкай мясцовага насельніцтва, ён адразу
ж загадаў... выдаць барысаўцам так званы "мядовы прывілей".
З таго часу кожны гандляр мёдам павінен быў спыняцца ў Барысаве
і плаціць за свой тавар даніну.
На жаль, гэты прывілей не зрабіў жыццё тубыльцаў больш салодкім,
бо ўсе "мядовыя" грошы ішлі на аднаўленне горада і замка
пасля чарговай апусташальнай вайны. А войны ніколі не абміналі
Барысаў. На працягу XVІ стагоддзя расійскія войскі тройчы
бралі замак у аблогу. Нешта падобнае паўтарылася і ў наступным,
ХVІІ стагоддзі.
Уладары і святыні
Цікава, што часцяком
барысаўскімі старастамі станавіліся віленскія ваяводы. Кожны з
іх, карыстаючыся сваім высокім становішчам, рабіў для горада ўсё
магчымае. Ваявода Ян Глябовіч, напрыклад, уключыў Барысаў у склад
Віленскага ваяводства. Мікалай Радзівіл Чорны ў 1563 годзе дамогся
для горада магдэбургскага права. А Мікалай Радзівіл Руды аднавіў
пасля вайны з Расіяй умацаванні барысаўскага замка.
Тым не менш, у мясцовым касцёле на працягу стагоддзя кожную
пятніцу пад час памінальнай службы ўзгадвалі зусім іншага
барысаўскага старасту. Ён не меў такіх багаццяў, як Радзівілы
і не вылучаўся выбітнымі вайсковымі подзвігамі, як Глябовіч.
Але жыхары Барысава яго вельмі любілі. Асабліва тыя, хто
быў каталіцкага веравызнання. Звалі таго барысаўскага старасту
Адам Казановіч. І менавіта ён у першай палове XVIІ стагоддзя
стаў фундатарам першага барысаўскага касцёлу.
Той касцёл праіснаваў каля 160 гадоў. А потым згарэў. У
першай палове ХІХ стагоддзя на яго месцы пабудавалі новы
– касцёл Дзевы Марыі. Адметна, што службы ў ім не спыняліся
да 1937 году, пад час Вялікай Айчынай вайны ў яго не трапіў
ні адзін снарад. Калі ж вайна закончылася, ўлады зрабілі ў
касцёле спачатку кінатэатр, а пасля перадалі будынак медыцынскаму
вучылішчу... Цяпер касцёл дзейнічае і з'яўляецца ў Барысаве
самым старажытным храмам.
Мяркуюць, што полацкі князь Барыс быў вельмі набожны і рабіў
усё, каб пашырыць хрысціянства. Таму не дзіва, што першая
праваслаўная царква паўстала тут значна раней, чым каталіцкі
касцёл. Называлася яна царквою Спаса і была вядомая з XVI
стагоддзя. А вось Уваскрасенскі сабор быў пабудаваны на
яе месцы ў канцы ХІХ стагоддзя. Праект зрабіў Пётр Мяркулаў,
інжынер з Пецярбурга, будавалі майстры з мястэчка Івянец,
аздабленнем інтэр'ераў займаліся мастакі з Вільні. У выніку
сабор атрымаўся настолькі прыгожым, што пецярбургскі часопіс
"Нива" не пашкадаваў цэлай старонкі, каб размясціць гравюру
з яго выявай.
Знаныя госці
У Італіі кажуць:
"Усе шляхі вядуць у Рым", а ў Беларусі – "Усе шляхі праходзяць
праз Барысаў". І гэта, відаць, праўда, бо ўсе тытулаваныя асобы,
якія наведвалі Беларусь, абавязкова завітвалі ў Барысаў. Падчас
Паўночнай вайны тут пабываў шведскі кароль Карл ХІІ. Кажуць, каб
пераправіцца праз барысаўскія балоты, ён загадаў засыпаць іх
белым пяском. У выніку ўтварылася плаціна, якую так і называлі –
каралеўскай грэбляй.
Французскі імператар Напалеон Банапарт наведаў Барысаў на
зваротным шляху з Масквы ў Парыж. У той момант яго становішча
было незайздросным. З аднаго боку – насоўвалася войска пад
кіраўніцтвам Кутузава, з другога – Вітгенштэйна, з трэцяга
– Чычагова. А наперадзе – рака Беразіна... Салдаты
французскай арміі былі змучаныя цяжкім шляхам, холадам і
голадам. Здавалася б, выйсце толькі адно – здацца ў палон.
Аднак французскі імператар быў спрактыкаваным стратэгам. Па яго
загаду адзін з генералаў выклікаў да сябе паважаных жыхароў
Барысава і пачаў распытваць пра брод ля вёскі Ухалод. Неўзабаве
некалькі барысаўчан цішком пераправіліся ў стан расійскіх войскаў,
якімі камандаваў генерал Чычагоў... У выніку – Чычагоў чакаў
Напалеона ля Ухалоду. А той, ведаючы пра гэта, пераправіўся на
процілеглы бераг зусім у іншым месцы – ля вёскі Студзёнка.
За сваё жыццё Напалеон наведаў шмат гарадоў, але Барысаў,
відаць, запомніў назаўсёды. Бо менавіта тут яго ар'ергардная
дывізія (каля трох з паловай тысяч чалавек) трапіла ў палон.
Менавіта тут ён зразумеў, хто перамог у гэтай вайне. І яшчэ
менавіта пад Барысавам Напалеон згубіў сваю артылерыю. А вось
артылерыйскія батарэі расійскіх войскаў 1812 года захаваліся
тут да нашых дзён і сталі першым гістарычным помнікам у
Барысаве, які ў 1926 годзе быў узяты пад ахову дзяржавы.
Барысаўскі кнігазбор
Згодна паданню, недзе тут,
на беразе ракі Беразіны закапаны знакамітыя трафеі, якія Напалеон
вывез з расійскай сталіцы – крыж са званіцы Івана Вялікага,
упрыгожанні Крамля. Праўда гэта ці не, невядома. Але часам тут
насамрэч трапляюцца французскія манеты, гузікі ад французскага
мундзіра і нават ядры французскіх гармат. Таму не дзіва, што і
зараз у наваколлях Барысава можна сустрэць скарбашукальнікаў,
якія не губляюць надзею знайсці Напалеонаўскія багацці.
Самым паспяховым з іх быў адзін з барысаўчан, які жыў на
сумежжы XIX і XX стагоддзяў. Праўда, у адрозненні ад іншых,
талеры і золата яго асабліва не вабілі. Ён шукаў іншае –
карты, каштоўныя паперы, запісваў успаміны відавочцаў падзей
1812-га. І за які-небудзь тагачасны армейскі загад мог выкласці
немалыя грошы. Звалі юнака Іванам Каладзеевым.
Атрымаўшы адукацыю агранома, ён ў 18 год стаў уладальнікам 7 тысяч
дзесяцін зямлі ў Барысаўскім павеце. Займаўся прадпрымальніцтвам,
выконваў абавязкі міравога суддзі. У выніку 30-гадовых пошукаў
у Расіі і за мяжой сабраў найбагацейшую бібліятэку па гісторыі
вайны 1812 года і лічыўся самым вядомым напалеаністам у Еўропе.
У 1901-м на ўласныя сродкі ля вёскі Студзёнка ўстанавіў два
помніка ў гонар падзей 1812 года.
Кнігазбор, які склаў Іван Каладзееў, налічваў каля 15000
кніг на ўсіх еўрапейскіх мовах, вялікую калекцыю газет,
гравюр, картаў, планаў, арыгінальныя дакументы і аўтографы.
А калі ў Маскве сабраліся адкрыць Музей 1812 года, ахвяраваў
яму ўсю сваю бібліятэку. Прыкладна палова кніг вярнулася
ў Беларусь у 1926 годзе. Аднак большасць была страчана
падчас Вялікай Айчынай вайны... Цяпер толькі невялікая частка
знаходзіцца ў фондах Нацыянальнай бібліятэкі. Але прыналежнасць
многіх кніг вызначыць цяжка, бо Каладзееў не меў свайго
экслібрыса.
Найноўшая гісторыя
Сёння Барысаў –
другі па велічыні прамысловы горад Мінскай вобласці. Тут каля 40
прадпрыемстваў, сярод якіх – самая буйная ў краіне запалкавая фабрыка
(заснавана ў 1901 годзе), фабрыка па вытворчасці музычных інструментаў.
А яшчэ ёсць завод крыштальных вырабаў і камбінат прыкладнога мастацтва,
на якім у свой час быў вытканы самы вялікі габелен у свеце.
У Барысаве заўсёды шмат гасцей. Хтосьці прыязджае сюды з надзеяй
знайсці рэшткі напалеонаўскага скарбу. Нехта, каб на ўласныя вочы
пабачыць месца, дзе пацярпела паразу непераможная французская армія.
Іншы, каб наведаць службу ў велічным Уваскрасенскім саборы...
Упэўнены, што і вы рана ці позна абавязкова трапіце ў гэты горад,
бо знаходзіцца ён на скрыжаванні ўсіх шляхоў.
Уладзімір Давыдоўскі
Старонка < 1 > < 2 > < 3 > < 4 > < 5 > < 6 > < 7 > < 8 > < 9 > < 10 > < 11 > < 12 > < 13 > < 14 >
Тэксты пададзены на мове арыгінала
|
|
|
